صنعت خودرو یکی از صنایع مادر کشور است. این صنعت برای حرکت و چرخه تولید نیازمند یک صنعت تولید قطعات خودرو به عنوان پشتیبان می باشد. بنابراین، صنعت قطعه‎ سازی از اهمیت بسیاری برخوردار است. چالش‎ هایی که در صنعت قطعه‎ سازی برای دو خودروساز بزرگ کشور وجود دارد، موجب شده تا صنعت خودروسازی با مشکلاتی مواجه شود. همچنین چالش های موجود در بخش قطعه سازی، سبب شده تا صنعت خودرو نتواند به عنوان یک مزیت رقابتی در صنعت ایران قلمداد شود. برای برطرف کردن برخی از این چالش ‎ها، رسیدن به خودکفایی تولید قطعات نیاز است.

ضرورت و اهداف پژوهش

از آن جایی که صنعت خودروسازی کشور با بیش از ۶۰ صنعت دیگر در ارتباط است، وجود استراتژی بلندمدت در این صنعت بسیار ضروری به نظر می رسد. یکی از این استراتژی ها، وجود صنعت قطعه سازی می باشد. برای ورود به صنعت تولید قطعات خودرو چالش‎ هایی مربوط به حوزه مدیریت، ساختار زنجیره تامین، مباحث فنی و کیفی و مباحث اقتصادی وجود دارد. از طرفی نبود پلتفرم واحد موجب ایمنی نامطلوب خودروها، از دست رفتن بازارهای صادراتی، مقاومت نداشتن در برابر تحریم و کیفیت پایین خودروهای داخلی و موارد دیگری شده است

در بخش اول این پژوهش، تلاش شده است که پس از آشنایی با فضای صنعت قطعه سازی و صنعت خودرو چالش های اصلی جهت ورود به این صنعت ارائه شود تا دید جامعی از وضعیت صنعت خودروسازی کشور و امکان های ورود به این عرصه ایجاد شود. در بخش دوم گزینه هایی به عنوان پیشنهاد برای ورود به صنعت قطعه سازی خودرو مطرح شده است.

آسیب‎ شناسی تامین قطعات داخلی در صنعت خودرو

به طورکلی چالش های موجود در مرحله ورود به عرصه تولید قطعات خودرو را می توان از چند منظر مورد بررسی قرارداد. این چالش ها مربوط به حوزه های «مدیریت»، «ساختار زنجیره تامین»، «مباحث فنی و کیفی»، «مباحث اقتصادی» است.

چالش های حوزه مدیریت

یکی از مهم ترین مشکلات صنعت خودروسازی، نبود استراتژی بلندمدت و آینده شفاف و روشن برای سرمایه  گذاری است. به طورکلی به دلیل وابستگی شدید لایه مدیریتی خودروسازان بزرگ به ساختار دولتی، بخش بزرگی از بدنه مدیریتی با تغییر دولت ها، تغییر می کند و لذا عمده سیاست های اعمالی در این صنعت، عمر چهار یا حداکثر هشت ساله دارند.

به دلیل تغییرات زیاد در تصمیمات خودروسازان، معمولا پروژه های بزرگ و بلندمدت از جنس توسعه محصول، ناقص رها شده و بازگشت هزینه مالی و زمانی سرمایه گذاران در حوزه قطعه سازی محصول جدید دچار چالش جدی می شود. این موضوع در کنار بدهی های بالا و بلندمدت خودروسازان به قطعه سازان، همواره اعتماد قطعه سازان جهت همراهی با خودروسازان در راستای توسعه محصول را سلب می کند.

چالش ‎های مربوط به ساختار زنجیره تامین

یکی از مهم ترین مشکلات این حوزه، کافی نبودن شرکت های تامین کننده رده یک در تولید قطعات است. این مجموعه ها که با مجموعه ای از تامین کنندگان خرد در ارتباط هستند باعث می شوند خودروساز درگیر ارتباط با تامین کنندگان خرد نشود و در تامین قطعات مدیریت بهتری داشته باشد. در مقابل ساختارهای رده یکی قطعه سازان، روش تامین سبدی قطعات در قطعه سازان بزرگ ایران شکل گرفته است. این موضوع منجر به وابستگی خودروساز درحوزه های مختلف قطعات خودرو و بروز مشکلات جدی در مدیریت زنجیره تامین شده است.

چالش ‎های مربوط به مباحث فنی و کیفی

از موضوعات فنی مهم در توسعه و تولید قطعات خودرویی، اطلاع از ارتباط سیستمی و بالادستی قطعات در مجموعه خودرو است. فقدان و یا ناکافی بودن این اطلاعات بالادستی در مجموعه های تحقیق و توسعه خودروسازان، با ایجاد ضعف در تهیه اسناد ارتباط سیستمی، الزامات و رویه ‎های تست، روند توسعه قطعات خودرویی را با مشکل روبه رو می سازد و درنتیجه آن، مشکلات مزمن با ریشه نامعلومی را در مسیر داخلی سازی یا توسعه این قطعات ایجاد می کند. همچنین تکیه بیش ازحد به اخذ تاییدیه های خارجی باعث وابستگی به مجموعه های استانداری خارج از کشور موانعی جدی بر سر راه توسعه قطعات خودرویی ایجاد می کند.

چالش های مربوط به مباحث اقتصادی

خودرو های تولیدی دو خودروساز بزرگ نیمه دولتی بر روی چندین پلتفرم مختلف، توسعه یافته است. این
موضوع به معنی تنوع و تعدد قطعات خودرویی و کاهش تیراژ آن ها می باشد. درنتیجه در شرایط کنونی یکی از
چالش های جدی صنعت خودرو در خودکفایی قطعات، صرفه اقتصادی آن ها است. هراس خودروساز از
انحصاری شدن تولید قطعات نیز با توجه به کاهش تیراژ، چالش مذکور را جدی تر می کند دلیل وجود گردش های مالی بزرگ برای تامین کنندگان انحصاری پرقدرت، ورود تامین کننده جدید همواره با چالش های جدی همراه بوده است.

سنجه های لازم جهت بررسی و انتخاب محل سرمایه گذاری در صنعت خودروسازی

در این بخش پیشنهاد هایی برای ورود به قطعه سازی دو خودروساز بزرگ کشور ارائه می شود. مفهوم پلتفرم و
مکانیسم اثرگذاری آن بر صنعت خودرو در این بخش از گزارش مورد توجه قرار گرفته است. در ادامه سنجه های لازم جهت بررسی این عرصه ها مطرح شده است که نه تنها برای ورود به حوزه کاری پیشنهاد شده کاربرد دارد بلکه به طورکلی برای بررسی سایر پیشنهاد ها نیز ارزشمند است.

لزوم نگاه پلتفرمی

متاسفانه فهم اشتباه مسئولین امر از پلتفرم، بزرگ‎ترین معضلی است که در شرایط کنونی، صنعت خودروی کشور از آن رنج می‎ برد. پلتفرم در اصل مجموعه‎ ا‎ی از اشتراکات خودرو شامل قطعات فیزیکی، زیرساخت تولید، خطوط و امکانات تولید، نیروی انسانی و تمام مواردی است که بین خانواده ‎ای از محصولات، قابلیت اشتراک‎ گذاری دارد.

داشتن پلتفرم مزایای زیادی دارد. در صورت حاکم‎ شدن نگاه پلتفرمی، دستیابی به نتایج فوق‎ الذکر برای ایران به درجات بیشتری ممکن خواهد بود. به عنوان مثال، با پلتفرم فولکس واگن  MQB، زمان توسعه محصول۳۰ درصدکاهش داشته است. در تفکر پلتفرمی، شرکت فورد به افزایش کیفیت محصولات دست یافته ‎است. در نتیجه آن به کاهش ۵۳ درصدی تعمیرات طی ۵ سال رسیده‎ اند. فقدان دانش پلتفرم و نبود پلتفرم واحد باعث بروز مشکلات جدی از جمله «ایمنی نامطلوب خودروها»، «متمایل‎ شدن صنعت خودرو به مونتاژ کاری»، «از دست ‎رفتن بازارهای صادراتی»، «بهره وری پایین صنعت خودرو»، برای بخش خودروسازی کشور شده است.

سنجه های پیشنهادی برای ورود به صنعت قطعه ‎سازی

دو زمینه کلی «ورود به عنوان تولید کننده یا سرمایه‎ گذار در زنجیره تامین» و  «ورود به عنوان سرمایه‎ گذار در شرکت‎ های خودروسازی» جهت ورود به مسئله پیشنهاد می شود.

سنجه های پیشنهادی جهت ورود به عنوان تامین کننده : برای ورورد به عنوان تامین کننده در صنعت قطعه سازی سنجه های «تعداد و اندازه رقبا در بازار تامین»، « یچیدگی علمی-تجربی»، «تیراژ محصولات و وجود پلتفرم»، «زمان توسعه تا بهره برداری»، «صرفه اقتصادی»، «حجم سرمایه گذاری لازم»، «سهولت ورود رقبا به بازار»، «موقعیت مورد تامین در چرخه عمر»، «مواد اولیه»، سابقه محصول»، «رده محصول در ساختار تامین»، «وابستگی سیستمی قطعه یا مجموعه موردنظر به سایر مجموعه ها» باید مورد بررسی قرار گیرند.

سنجه های پیشنهادی جهت سرمایه ‏گذاری در حوزه خودروسازی: بخش دیگری که به عنوان زمینه برای سرمایه گذاری پیشنهاد می شود، سرمایه گذاری در تولید است. بدین معنی که طی قراردادی در زمینه توسعه محصولات جدید (مانند پروژه شاهین یا خودرو هاچ بک روی پلتفرم اس پی سایپا یا پروژه کا۱۳۲ و کا۱۲۵ ایران خودرو) یا پروژه های خودروسازان (مانند سرمایه گذاری در ساخت قالب های پِرس، احداث خطوط رنگ، جوش، یا مونتاژ جدید) سرمایه گذاری شود و برای مثال به ازای تولید هر خودرو مبلغی به عنوان بازپرداخت تسهیلات به علاوه سود به سرمایه گذار پرداخت شود.

با توجه به موارد ذکر شده، سنجه هایی مانند «قرار داشتن پروژه در گلوگاه کاری»، «وجود عزم انجام کار و مستندات تصویب پروژه در هیئت مدیره شرکت خودروساز»، «حجم کار انجام شده و پیشرفت کار تاکنون» «وجود تعریف مشخص و پرهیز از کلی‎گویی»، «وجود راه‎ حل های جایگزین و بحث تحریم‎ ها» و «نیازمندی پروژه به همکاری ‎های بالادستی» برای ورود به حوزه خودروسازی نیز پیشنهاد می‎شود.

جمع بندی

چالش ‎های موجود در صنعت قطعه‎ سازی دو خودروساز بزرگ کشور، موقعیت‎ های مناسبی را برای سرمایه گذاری و ورود ایجاد کرده است. بنابراین ضروری است برای سرمایه گذاری مطمئن در این صنعت، این چالش ها به دقت مورد بررسی قرار گیرند. در این پژوهش پس از بررسی چالش های پیش روی صنعت خودروسازی و تامین قطعات آن، برای سرمایه‎ گذاری دو زمینه «سرمایه گذاری در زنجیره تامین و ورود به عنوان تامین‎ کننده» و «سرمایه‎گذاری در شرکت خودروسازی» پیشنهاد شده است. در رابطه با سرمایه گذاری در زنجیره تأمین، یازده مورد جهت سرمایه گذاری پیشنهاد شد. در خصوص سرمایه گذاری در شرکت های خودروساز نیز سنجه هایی ارائه شد و پیشنهادات کلی نظیر مانند مشارکت و سرمایه گذاری روی پلتفرم اس پی (که محصول اول آن شاهین، متعلق به شرکت سایپا است) یا سرمایه گذاری روی پلتفرم پی اف وان (که محصول اول آن کا۱۳۲متعلق به شرکت ایران خودرو است) می‎توان مطرح کرد.